منشور عقاید امامیّه
شرحی گویا ومستدل از عقاید شیعه اثنی عشری
در یکصد وپنجاه اصل
بخش سوم کلیات عقاید۲
صفات خداوند
اصل سى و چهارم
از آنجا که ذات خداوند حقیقتى غیر متناهى است و مثل و نظیرى ندارد ، انسان راهى به درک کنه ذات خداوند نخواهد داشت ، در عین حال مى توان او را از طریق صفات جمال و جلال شناخت .
مقصود از صفات جمال ، صفاتى است که نشان دهنده کمال وجودى خداوند است ، مانند علم ، قدرت ، حیات ، اختیار و نظایر آن .
مقصود از صفات جلال نیز صفاتى است که خدا اجلّ و برتر از آن است که به آنها وصف شود ، زیرا این صفات نشانه نقص و کاستى ، و عجز و ناتوانى موصوف است ، و خداى متعال ، غنى مطلق و منزه از هر نقص و عیب است . جسمانیت ، داشتن مکان ، قرار گرفتن در زمان ، ترکیب و امثال آن . از جمله این گونه صفات است . گاه از این دو نوع صفات ، به ثبوتى و سلبى نیز تعبیر نیز تعبیر مى شود ، که مقصود از هر دو یک چیز است .
اصل سى و پنجم
در بحث شناخت یادآور شدیم که راههاى عمده شناخت حقایق ، حس ، عقل و وحى است . براى شناخت صفات جلال و جمال الهى نیز مى توان از این دو راه بهره گرفت .
۱ . راه عقل : مطالعه جهان آفرینش و اسرار و رموز نهفته در آن ، که همگى مخلوق خداوند است ، ما را به کمالات وجودى خدا رهبرى مى کند . آیا مى توان تصور کرد بناى کاخ عظیم خلقت ، بدون دانایى و توانایى و اختیار برافراشته شده باشد ؟ ! قرآن مجید براى تأیید حکم عقل در این باره ، به مطالعه آیات تکوینى در قلمرو آفاق و انفس دعوت مى کند ، چنانکه مى فرماید :
قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِی السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ
بگو دیدگان خود را باز کنید و ببینید در آسمانها و زمین چه حقایقى وجود دارد ؟
البته در مطالعه جهان طبیعت ، عقل این راه را به کمک حس مى پیماید . بدینگونه که ، ابتدا حس موضوع را به صورت شگفت درک مى کند ، آنگاه عقل شگفتى مخلوق را نشانه عظمت و جمال خالق مى گیرد .
۲ .راه وحى : آنگاه که دلایل قعطى ، نبوت و وحى را اثبات کرد ، و روشن شد که کتاب و گفتار پیامبر همگى از جانب خدا است ، طبعاً آنچه در کتاب و سنت آمده مى تواند راهگشاى بشر در شناخت صفات خدا باشد . در این دو مرجع ، خدا به برترین صفات وصف شده ، و در این زمینه کافى است بدانیم که در قرآن ۱۳۵ اسم و صفت براى خدا بیان گردیده است که به یک مورد مهم بسنده مى کنیم :
هُوَ اللهُ الَّذِی لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلاَمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحَانَ اللهَ عَمَّا یُشْرِکُونَ * هُوَ اللهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الاَْسْماءُ الْحُسْنَى یُسَبِّحُ لَهُ مَا فِی السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (۲) .
او است خدایى که جز او خدایى نیست ; فرمانرواى منزه از نقص ، ایمنى بخش ، رقیب و نگهبان ، قدرتمند ، عظیم الشأن و شایسته تعظیم . منزه است خدا از آنچه براى او شریک قرار مى دهند . اوست آفریدگار صورتگر ، براى او است نامهاى نیکوتر ، آنچه در آسمانها و زمین است او را تسبیح مى گویند ، و او است قدرتمند و حکیم .
در اینجا باید یادآور شویم ، کسانى که از بحث در باره شناخت صفات خدا سرباز مى زنند در حقیقت گروه « معطّله » مى باشند ، زیرا انسان را از معارف بلندى که عقل و وحى به آن هدایت مى کند محروم مى سازند ، و اگر بحث و گفتگو در باره این گونه از معارف ممنوع بود ، ذکر این همه صفات در قرآن و امر به تدبّر در آنها لزومى نداشت .
اصل سى و ششم
صفات خدا از زاویه دیگر به دو قسم تقسیم مى شود :
الف ـ صفات ذات ;
ب ـ صفات فعل .
مقصود از صفات ذات ، صفاتى است که در وصف خداوند به آنها تصور ذات کافى است ، و به اصطلاح از مقام ذات خداوند انتزاع مى شود ، مانند علم و قدرت و حیات .
مقصود از صفات فعل نیز ، صفاتى است که ذات خداوند با ملاحظه صدور فعل از او ، به آنها متصف مى شود ، مانند : آفرینندگى ، رزق دهى ، بخشندگى و مانند آن ، که همگى با توجه به صدور فعل از خدا انتزاع مى شوند .
به عبارت دیگر ، تا از خداوند فعلى به نام خلقت و رزق صادر نشود او را خالق و رازق بالفعل نمى توان خواند ، هر چند قدرت ذاتى بر خلقت و رزق و رحمت و مغفرت دارد .
در خاتمه یادآور مى شویم که همه صفات فعل خداوند ، از ذات و کمالات ذاتى خدا سرچشمه مى گیرند ، یعنى خداوند داراى کمال مطلقى است که مبدء همه این کمالات فعلى است .
صفات ذات خداوند پس از آگاهى از تقسیم صفات خداوند به صفات ثبوتى و سلبى ، و ذاتى و فعلى ، شایسته است مهمترین مسائل مربوط به آن را مطرح نماییم :
اصل سى و هفتم
الف ـ علم ازلى و گسترده
علم خدا ، به حکم اینکه عین ذات اوست ، ازلى بوده و بى نهایت مى باشد . خداى متعال علاوه بر علم به ذات ، به ماسواى ذات نیز اعم از کلى و جزئى ، پیش از وقوع و بعد از وقوع آگاه است . قرآن بر این حقیقت تأکید بسیار دارد ، چنانکه مى فرماید :
إِنَّ اللهَ بِکُلِّ شَیْء عَلِیمٌ
و نیز مى فرماید :
أَلاَ یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ (۲) .
احادیث ائمه اهل بیت (علیهم السلام) هم کراراً بر ازلیت و گستردگى علم خداوند تأکید شده است ، چنانکه امام صادق (علیه السلام) مى فرماید :
ــ[۶۸]ــ
لَمْ یَزَلْ عالماً بالمکانِ قبل تکوینه کعلمه به بعد ما کوّنه و کذلک علمه بجمیع الأشیاء(۱) .
آگاهى او از مکان پیش از آفرینش بسان آگاهى او از آن بعد از خلقت آن است و به همین منوال علم او به تمام اشیاء و مخلوقات .
ب ـ قدرت گسترده
توانایى خدا ، بسان علم وى ، ازلى بوده و به حکم اینکه عین ذات اوست مانند علم حق ، نامحدود است . قرآن بر گستردگى قدرت خداوند تأکید کرده و مى فرماید :
وَکَانَ اللهُ عَلَى کُلِّ شَیْء قَدِیراً (۲) .
و نیز مى فرماید :
وَکَانَ اللهُ عَلَى کُلِّ شَیْء مُقْتَدِراً (۳) .
امام صادق (علیه السلام) مى فرماید :
الأشیاءُ له سواء عِلْماً وقُدرةً وسُلْطاناً ومُلْکاً وإحاطَة(۴) .
همه اشیا ، از نظر دانش و قدرت و تسلط و مالکیت و احاطه خداوند بر آنها ، یکسانند .
ضمناً اگر ایجاد اشیاى ممتنع و محال بالذات از قلمرو قدرت و سیطره خداوند بیرون است ، به علت نارسایى قدرت حق نیست ، بلکه به علت نارسایى ممتنع است که قابلیت تحقق و هستى را ندارد ( و به اصطلاح ، نقص در قابل است ) . مولاى متقیان على (علیه السلام) آنگاه که از او در باره ایجاد ممتنعات سؤال شد
چنین فرمود :
إنَّ الله تبارک وتعالى لا ینسب إلى العجز والذی سألتنى لا یکون(۱) .
خداوند متعال پیراسته از عجز و ناتوانى است ، و آنچه که از آن سؤال کردى شدنى نیست .
ج ـ حیات
خداى دانا و توانا ، قطعاً حىّ و زنده نیز هست ، زیرا دو وصف پیشین از ویژگیهاى موجود زنده است ، و از همین جا دلایل حیات الهى نیز روشن مى شود . البته صفت حیات در خداوند : بسان سایر صفات ـ از هرگونه نقص پیراسته است ، و از خصوصیات این صفت در انسان و مانند بن ( همچون عروض مَوْت ) منزه مى باشد . چه ، از آنجا که او حىّ بالذات است ، مرگ به ساحت او راه ندارد . و به عبارت دیگر ، چون وجود خداوند کمال مطلق است ، قطعاً موت که نوعى نقص است به ذات او راه نخواهد داشت . چنانکه مى فرماید :
وَتَوَکَّلْ عَلَى الْحَیِّ الَّذِی لاَ یَمُوتُ (۲) .
د ـ اراده و اختیار
فاعل آگاه از فعل خویش ، کاملتر از فاعل ناآگاه است . همچنانکه فاعلِ مرید و مختار در فعل خود ( که اگر بخواهد انجام دهد و اگر نخواهد انجام ندهد ) کاملتر از فاعل مضطر و مجبور است که ناگزیر تنها باید یک طرف فعل یا ترک را برگزیند . با توجه به نکته فوق ، و نیز ملاحظه این امر که خدا کاملترین فاعل در پهنه هستى است ، طبعاً باید گفت که ذات ربوبى فاعل مختار است ، نه مجبور از جانب غیر یا مضطر از ناحیه ذات ، و اگر مى گوییم خدا مرید است مقصود مختار بودن او است .
اراده ، به معناى معروف در انسان که امرى تدریجى و حادث است ، در ذات الهى راه ندارد . از این روى در احادیث اهل بیت (علیهم السلام) براى جلوگیرى از خطا و انحراف اشخاص ، اراده حق عین انجام و تحقق فعل تلقى شده است ، چنانکه مى فرماید :
اراده مربوط به انسان حالتى درونى است که به دنبال آن فعل انجام مى شود ، امّا اراده خدا ایجاد فعل است بدون آنکه چنین حالتى در او حادث گردد(۱) .
از این بیان روشن شد که اراده ـ به معنى اختیار ـ از صفات ذات بوده ، ولى به معنى ایجاد و هستى بخشیدن ، از صفات فعل است .
صفات فعل خداوند
اکنون که با رؤوس مطالب مربوط به صفات ذات آشنا شدیم ، شایسته است با برخى از صفات فعل نیز آشنا گردیم . در اینجا سه صفت را بررسى مى کنیم :
۱ . تکلم ;
۲ . صدق ;
۳ . حکمت .
اصل سى و هشتم
قرآن کریم خدا را به صفت تکلم وصف کرده مى فرماید :
وَکَلَّمَ اللهُ مُوسَى تَکْلِیماً
و نیز مى فرماید :
وَمَا کَانَ لِبَشَر أَن یُکَلِّمَهُ اللهُ إِلاَّ وَحْیاً أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَاب أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً (۲) .
بشر را نرسد که خداى متعال با وى سخن بگوید مرا از طریق وحى ، یا از پس پرده ، یا آنکه رسولى نزد وى بفرستد .
بنا بر این در اینکه تکلم یکى از صفات خدا است شکى نیست ، سخن در باره حقیقت آن است و اینکه این صفت ، از صفات ذات خداوند است یا از صفات فعل ؟ چه ، پیداست تکلم به آن صورتى که در انسان موجود است براى خداوند قابل تصور نیست .
از آنجا که وصف تکلم در قرآن مجید آمده ، لازم است براى فهم حقیقت آن نیز به خود قرآن مراجعه کنیم . قرآن تکلم خدا با بندگان خویش را ، چنانکه دیدیم ، به سه نحو معرفى مى کند و مى فرماید :
وَمَا کَانَ لِبَشَر أَن یُکَلِّمَهُ اللهُ إِلاَّ وَحْیاً أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَاب أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ
۱ . إِلاَّ وَحْیاً : الهام به قلب .
۲ . أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَاب : از پشت پرده ، به گونه اى که بشر سخن خدا را مى شنود ولى او را نمى بیند ، چنانکه سخن گفتن خدا با موسى چنین بوده است .
۳ . أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً : رسولى فرشته اى را مى فرستد تا به اذن پروردگار به او وحى نماید .
در این آیه تکلم خدا به این صورت بیان شده است که وى کلامى را ایجاد مى کند ، گاه بدون واسطه و گاه به واسطه فرشته . ضمناً در صورت نخست ، گاه کلام مستقیماً به قلب پیامبر القا مى شود و گاه از طریق گوش به قلب او مى رسد ، و در هر سه صورت تکلم به معنى ایجاد کلام بوده و از صفات فعل خداوند است .
این یک تفسیر از تکلم خدا به کمک راهنمایى قرآن ، تفسیر دیگر اینکه : خدا موجودات جهان را « کلمات » خود مى شمارد ، چنانکه مى فرماید :
قُل لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً
بگو اگر دریا براى نوشتن کلمات پروردگارم مرکّب گردد ، دریا پایان مى پذیرد پیش از آنکه کلمات پروردگارم به پایان برسد ، ولو دریایى دیگر همانند وى را به کمک بن بیاوریم .
در این آیه ، مقصود از « کلمات » ، آفریده هاى خدا است که جز ذات الهى کسى قادر به شمارش آنها نیست ، به گواه اینکه قرآن در آیه اى حضرت مسیح را « کلمة الله » خوانده و مى فرماید :
وَکَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْیَمَ (۲) .
امیرمؤمنان (علیه السلام) در یکى از سخنان خود کلام خدا را به ایجاد و فعل او تفسیر کرده مى فرماید : « یقول لمن أراد کونه کن ( فیکون ، لا بصوت یُقْرَع ولا بنداء یُسْمَع ، وإنما کلامُه سبحانه فعل منه أنشأه ومثّله »(۳) .
چیزى را که مى خواهد لباس هستى به روى بپوشاند ، به وى مى گوید : « باش » پس موجود مى شود ، ولى گفتن او با صداى کوبنده ، و نداى شنیده شده نیست ، سخن خدا فعلى از او است ، موجود را از عدم به وجود مى آورد و به آن تحقق و عینیت مى بخشد .
اصل سى و نهم
از بحث گذشته که واقعیت کلام خدا به دو تفسیر که دومى اعم از اولى است روشن شد ، ضمناً ثابت مى گردد که کلام خدا حادث است و قدیم نیست .
زیرا کلام او همان فعل است و طبعاً فعل خدا حادث بوده و در نتیجه « تکلم » امرى حادث خواهد بود .
با آنکه کلام خدا حادث است ، براى رعایت ادب و نیز به منظور اینکه سوء تفاهمى پیش نیاید ، به کلام خدا « مخلوق » نمى گوییم ، زیرا چه بسا آن را به معنى « مجعول » و ساختگى تفسیر کنند . و الاّ اگر از این جهت صرف نظر کنیم ، طبعاً ما سوى الله مخلوق خدا بوده و آفریده او است . سلیمان بن جعفرى مى گوید : از امام هفتم موسى بن جعفر (علیه السلام) پرسیدم : آیا قرآن مخلوق است ؟ حضرت در پاسخ گفت : من مى گویم قرآن کلام خدا است(۱) .
در اینجا از ذکر نکته اى ناگزیریم و آن اینکه در اوایل قرن سوم در سال ۲۱۲ هـ ق مسئله اى به نام قدیم یا حادث بودن قرآن ، در میان مسلمین مطرح شده و مایه اختلاف و دو دستگى حادّى گردید ، در حالیکه طرفداران قدیم بودن قرآن توجیه درستى براى ادعاى خود نداشتند ، زیرا در اینجا احتمالاتى در کار است که طبق برخى از آنها قرآن مسلماً حادث و طبق برخى دیگر قدیم است .
اگر مقصود ، کتاب قرآن و کلمات قرآن است که تلاوت مى شود ، و یا کلماتى است که جبرئیل امین از خدا دریافت کرد و به قلب پیامبر نازل نمود ، مسلّماً همه اینها حادث است ، و اگر مقصود مفاهیم و معانى آیات قرآنى است که قسمتى از آنها مربوط به قصص پیامبران ، و غزوات پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله وسلم) است ، آنها را نیز نمى توان قدیم دانست .
وبالأخره اگر مقصود ، علم خدا به قرآن از نظر لفظ و معنى است ، مسلماً علم خدا قدیم و از صفات ذات او است ، ولى علم غیر از کلام است .
اصل چهلم
یکى از صفات خداوند « صدق » است ، یعنى در گفتار خود راستگو است و شائبه کذب در گفتار او راه ندارد . دلیل این امر نیز روشن است ، زیرا دروغ شیوه جاهلان ، نیازمندان ، عاجزان و ترسویان است ، و خدا از همه اینها پیراسته است . به تعبیر دیگر ، دروغگویى قبیح است و خداوند از فعل قبیح منزه است .
اصل چهل و یکم
یکى از صفات کمال خداوند ، حکمت است ، چنانکه حکیم از نامهاى او است . مقصود از حکیم بودن خداوند این است که :
اوّلاً ، افعال خداوند از نهایت اتقان و کمال برخوردار است .
ثانیاً ، خداوند از انجام کارهاى ناروا و عبث منزه است .
گواه معنى نخست ، نظام شگفت انگیز جهان آفرینش است که کاخ عظیم خلقت را به نحو احسن برافراشته است ، چنانکه مى فرماید :
وَمَا خَلَقْنَا السَّماءَ وَالاَْرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاً
آسمان و زمین و آنچه را که در میان آن دو قرار دارد ، به باطل ( بیهوده ) نیافریدم .
گذشته از این ، خداوند کمال مطلق است و فعل او نیز باید از کمال برخوردار بوده و از عبث و بیهودگى پیراسته باشد .
صفات سلبى خداوند
اصل چهل و دوم
در تقسیم صفات خداوند یادآور شدیم که صفات الهى بر دو نوع است : صفات جمال و صفات جلال . آنچه که از سنخ کمال است صفات جمال یا صفات ثبوتى خوانده مى شود ، و آنچه که از سنخ نقص مى باشد صفات جلال یا صفات سلبى نام دارد .
هدف از صفات سلبى ، تنزیه ساخت خداوند از نقص و نیازمندى است . ذات خدا به حکم اینکه غنى و کمال مطلق است از هر وصفى که حاکى از نقص و نیازمندى باشد ، پیراسته مى باشد . از این جهت ، متکلمان اسلامى مى گویند : خدا جسم و جسمانى نیست ، محل براى چیزى نیست ، و در چیزى نیز حلول نمى کند ، زیرا همه این خصوصیات ، ملازم با نقص و نیازمندى موجودات است .
از جمله صفات دیگرى که حاکى از نقص است مرئى بودن است ، زیرا لازمه مرئى بودن این است که شرایط لازم براى رؤیت در آن تحقق یابد از قبیل :
الف ـ در مکان و جهت خاصى قرار گیرد .
ب ـ در تاریکى قرار نداشته باشد و به اصطلاح نورى بر آن بتابد .
ج ـ فاصله معینى میان بیننده و او وجود داشته باشد .
روشن است که این شرایط از آثار موجود جسمانى و مادى است ، نه خداى برتر .
گذشته از این ، خداى مرئى از دو حالت بیرون نیست : یا مجموع وجود او مرئى است ، یا برخى از آن ; در صورت نخست خداوندِ محیط ، محاظ و محمدود خواهد بود ، و در صورت دوم داراى اجزاء است . و هر دو ، دون شأن خداوند سبحان است .
آنچه گفته شد مربوط به رؤیت حسّى و بصرى بوده و رؤیت قلبى و شهود باطنى که در پرتو ایمان کامل به دست مى آید از موضوع بحث بیرون است ، و در امکان و بلکه وقوع آن براى اولیاى الهى جاى تردید نیست .
ذعلب یمانى ، از یاران امیرمؤمنان (علیه السلام) ، به امام عرض کرد : آیا خداى خود را دیده اى ؟ امام در پاسخ گفت : من چیزى را که نمى بینم نمى پرستم . آنگاه سائل پرسید : چگونه او را مى بینى ؟ امام فرمود :
لا تدرکه العُیون بمشاهدة العیان ولکن تدرکه القلوبُ بحقائقِ الإیمان(۱) .
دیدگان ظاهرى او را نمى بیند ، اما دلها در پرتو حقیقت ایمان او را مى بینند .
گذشته از امتناع عقلى رؤیت خداوند با چشم سر ، قرآن نیز به صراحت امکان رؤیت را نفى کرده است .
وقتى حضرت موسى (علیه السلام) ( به اصرار بنى اسرائیل ) از خداوند درخواست رؤیت مى کند ، جواب نفى مى شنود ، چنانکه مى فرماید :
رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قَالَ لَنْ تَرَانِی (۲) .
موسى گفت خدایا خودت را به من بنما تا به تو بنگرم ، خدا گفت ، هرگز مرا نمى بینى .
ممکن است سؤال شود اگر رؤیت خدا ممکن نیست ، پس چرا قرآن
مى فرماید : روز قیامت بندگان شایسته به او مى نگرند چنانکه مى فرماید :
وُجُوهٌ یَوْمَئِذ نَّاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ
در آن روز چهره هایى شاداب به سوى خدا مى نگرند .
پاسخ این است که مقصود از نگاه کردن در آیه کریمه ، انتظار رحمت خداوند است ، زیرا در خود آیات دو شاهد بر این مطلب وجود دارد :
۱ . نگاه را به چهره ها نسبت مى دهد و مى گوید : صورتهاى شاداب به سوى او مى نگرند ، و اگر مقصود دیدن خدا بود ، لازم بود دیدن به چشمها نسبت داده شود ، نه به صورتها .
۲ . در این سوره در باره دو گروه سخن گفته شده است :
گروهى که چهره درخشان و شاداب دارند و پاداش آنها را با جمله :
إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (۲) .
بیان کرده است ، و گروه هى که چهره اى گرفته و غمزده دارند و کیفر آنها را با جمله :
تَظُنُّ أَن یُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ (۳) را ذکر کرده است .
مقصود از جمله دوم روشن است ، و آن اینکه ، این گروه مى دانند که عذاب کمرشکنى متوجه آنها خواهد شد و طبعاً در انتظار چنین عذابى خواهند بود .
به قرینه مقابله میان این دو گروه ، مى توان به مقصود از آیه نخست دست یافت ، و آن اینکه ، دارندگان چهره هاى شاداب در انتظار رحمت خدا مى باشند ، و اینکه مى گوید به سوى خدا مى نگرند کنایه از انتظار رحمت است . براى آن در زبان عربى و فارسى شواهد بسیارى وجود دارد ، در زبان فارسى مى گویند : فلانى چشمش به دست دیگرى است ، یعنى از او انتظار کمک دارد .
بعلاوه در تفسیر آیات قرآن اصولاً نباید به یک آیه اکتفا کرد ، بلکه باید آیات مشابهى را که در همان موضوع وارد شده اند در یک جا گرد آورد و از مجموع آنها به مفهوم حقیقى آیه دست یافت . در موضوع رؤیت نیز اگر مجموع آیات مربوط به آن در قرآن و سنت گردآورى شوند ، امتناع رؤیت خداوند از نظر اسلام روشن مى گردد .
ضمناً از همین جا معلوم مى شود که درخواست رؤیت توسط حضرت موسى ، به علت اصرار بنى اسرائیل بوده است که مى گفتند : همین گونه که صداى خدا را مى شنوى و نقل مى کنى ، خدا را هم ببین و براى ما وصف کن :
وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً
از این روى حضرت درخواست رؤیت کرد و پاسخ منفى شنید ، چنانکه مى فرماید :
وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِیقَاتِنَا وَکَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قَالَ لَنْ تَرَانِی (۲) .
آنگاه که موسى به وعده گاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت ، موسى گفت : پروردگارا خودت را به من بنمایان تا به تو بنگرم ، خدا فرمود : هرگز مرا نمى بینى . . .
صفات خبرى
اصل چهل و سوم
آنچه تاکنون از صفات الهى بیان شد ( جز تکلم ) همگى از نوع صفاتى بودند که عقل بر اثبات یا نفى آنها در مورد خداوند داورى مى کرد ، ولى یک رشته صفات در قرآن و احادیث وارد شده است که جز نقل ، مدرک دیگرى براى آنها نیست . مانند :
۱ . یدالله : إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللهَ یَدُ اللهَ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ
۲ . وجه الله : وَللهِِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوْا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ (۲) .
مشرق مغرب از آن خدا است ، پس به هر سو روى بگردانید ، خدا آنجا است ، ذات خدا محیط ( و یا رحمت او گسترده ) و دانا است .
۳ . عین الله : وَاصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَوَحْیِنَا (۳) .
با نظارت و تعلیم ما کشتى را بساز .
۴ . استواء بر عرش : الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (۴) .
خدا بر عرش استیلا یافت . و نمونه هاى دیگر .
علت اینکه اینها را صفات خبریه مى گویند این است که فقط نقل از آن خبر داده است .
لازم به یادآورى است که از نظر عقل و خرد نمى توان این صفات را بر معناى عرفى آن حمل نمود ، زیرا لازمه آن تجسیم و تشبیه است که عقل و نقل بر نادرستى آن گواهى مى دهد ، بدین جهت براى دستیابى به تفسیر واقعى این صفات ، باید مجموع آیات قرآن را در نظر گرفت . ضمناً باید دانست که زبان عرب مانند دیگر زبانها آکنده از مجاز و کنایه است و قرآن کریم که با زبان قوم سخن مى گوید این شیوه را به کار گرفته است . اینک به تبیین این صفات مى پردازیم :
الف ـ در آیه نخست مى گوید : آنان که با تو بیعت مى کنند ( دست تو را به عنوان بیعت مى فشرند ) همانا با خدا بیعت مى کنند ( زیرا بیعت با فرستاده ، بیعت با فرستنده است ) . سپس مى گوید : دست خدا بالاى دستهاى آنها است ، یعنى قدرت خدا برتر از قدرت آنها است ، نه اینکه خدا داراى دست جسمانى بوده و دستهاى وى بالاى دستهاى آنها قرار دارد . گواه این مطلب آن است که در ادامه آیه مى گوید :
فَمَن نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَن أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً
آن کس که بیعت شکنى کند به زیان خود عمل کرده است ، و آن کس که به بیعت خود وفادار باشد ، پاداش عظیم خواهد داشت .
این نوع سخن گفتن که پیمان شکنان را تهدید کرده و وفا کنندگان به پیمان را نوید مى دهد ، نشان دهنده این است که مقصود از « یدالله » قدرت و حاکمیت خداوند است ، و اصولاً کلمه « ید » گاه در فرهنگهاى مختلف کنایه از قدرت مى باشد ، چنانکه مى گویند : دست بالاى دست بسیار است .
ب ـ مقصود از وجه در مورد خداوند متعال ، ذات خداوند است ، نه عضو مخصوص در انسان و مانند آن . قرآن آنجا که از فنا و نابودى انسانها گزارش مى دهد و مى فرماید :
کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَان
به دنبال آن از بقا و پایدارى وجود خدا و اینکه فنا در او راه ندارد سخن گفته و مى فرماید :
وَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاَلِ وَالاِْکْرَامِ (۲) .
ذات پروردگارت که صاحب جلال و عظمت است باقى مى ماند .
از این بیان ، معنى آیه مورد بحث روشن مى شود و آن اینکه مقصود این است که خدا در نقطه خاصى نیست ، بلکه وجود او محیط بر همه چیز است و به هر طرف رو کنیم به سوى او روى نموده ایم . آنگاه براى اثبات این مطلب دو صفت را یادآور مى شود :
۱ . واسع : وجود خداوند نامتناهى است .
۲ . علیم : از همه چیز آگاه است .
ج ـ در آیه سوم قرآن یادآور مى شود که : نوح از جانب خدا مأمور ساختن کشتى شد . از آنجا که ساختن کشتى در نقطه اى دور از دراى مایه استهزا
و ایذاى گروهى از ناآگاهان بوده است ، لذا در چنین شرایطى ، خدا به او مى فرماید : تو کشتى را بساز ، تو زیر نظر ما هستى ، و این عمل را ما به تو وحى کردیم . مقصود این است که نوح طبق دستور خداوند عتمل کرده و طبعاً مورد حفظ و حمایت وى قرار دارد و استهزاگران آسیبى به او نخواهند رساند .
د ـ عرش در لغت عرب به معنى تخت و سریر است و « استواء » زمانى که با کلمه « على » همراه مى شود به معنى استقرار و استیلا مى باشد . از آنجا که فرمانروایان معمولاً با استقرار بر سریر حکومت ، به تدبیر امور مملکت مى پرداختند ، لذا این نوع تعبیر ، کنایه از استیلا بر قلمرو حکومت و قدرت بر تدبیر امور است . گذشته از دلایل عقلى و نقلى گذشته که لامکانى خداوند را ثابت مى کند ، گواه روشن بر اینکه هدف از این گونه تعبیرها جلوس بر تخت و سریر جسمانى نیست بلکه کنایه از استیلا بر تدبیر امور جهان آفرینش است ، دو چیز است :
۱ . در بسیارى از آیات قرآن قبل از این جمله ، از آفرینش آسمان و زمین و اینکه خداوند کاخ خلقت را بدون ستونه مرئى آفریده است سخن مى گوید .
۲ . در بسیارى از آیات ، پس از آوردن این جمله ، از تدبیر امور جهان یاد مى کند .
از اینکه این جمله در میان دو مطلب یعنى آفرینش و تدبیر جهان قرار گرفته است ، مى توان مقصود از استواء بر عرش را به دست آورد و آن اینکه قرآن مى خواهد برساند : آفرینش هستى با آن عظمت موجب آن نشد که زمام امور از دست خدا بیرون برود ، بلکه او گذشته از خلقت ، زمام تدبیر جهان را نیز در چنگ دارد و ما از میان این آیات به ذکر یکى اکتفا مى کنیم :
إِنَّ رَبَّکُمُ اللهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّام ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ یُدَبِّرُ الاَْمْرَ مَا مِن شَفِیع إِلاَّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ
حقاً که پروردگار شما خدایى است که آسمانها و زمین را در شش روز ( دوره ) آفرید ، سپس بر عرش ( تدبیر ) استیلا یافت ، تدبیر امر خلقت در دست اوست ، هیچ شفاعت کننده اى جز به اذن خداوند شفاعت نمى کند .
۱ ـ ابراهیم/۱۰ .
۲ ـ روم/۳۰ .
۳ ـ عنکبوت/۶۵ .
۴ ـ بقره/۱۹۰ .
۵ ـ توحید ، صدوق ، ص ۸۴ ، باب ۳ ، حدیث ۳ .
۶ ـ صدر المتألهین ، أسفار أربعه ، ج ۶ ، ص ۱۳۵ .
۷ ـ توحید ، صدوق ، ص ۱۳۹ ، باب ۱۱ ، حدیث ۱ .
۸ ـ نهج البلاغه ، خطبه ۱ .
۹ ـ برخى به دلیل بى اطلاعى ، این نظریه را ، نظریه « معطله » خوانده اند ، در حالیکه « معطله » به کسانى گفته مى شود که صفات جمال را براى ذات خداوند اثبات نمى کنند و لازمه کارشان خلو ذات خداوند از کمالات وجودى است . این عقیده نادرست هیچ ربطى به نظریه عینیت صفات با ذات ندارد ، بلکه نظریه عینیت در عین اثبات صفات جمال براى خداوند ، از اشکالاتى نظیر تعدد قدما که در قول به زیادى صفات بر ذات است ، مبرا مى باشد .
۱۰ ـ رعد/۱۶ .
۱۱ ـ غافر/۶۲ .
۱۲ ـ روم/۴۸ .
۱۳ ـ در باره اختیار انسان در مبحث عدل سخن خواهیم گفت . ۳ ـ سجده/۷ .
۱۴ ـ انعام/۷۶ ـ ۷۸ .
۱۵ ـ یوسف/۳۹ .
۱۶ ـ مریم/۸۱ .
۱۷ ـ یونس/۱۸ و فرقان/۵۵ .
۱۸ ـ بقره/۱۶۵ .
۱۹ ـ بقره/۲۱ ، ابراهیم/۳۰ ، سبأ/۳۳ ، زمر/۸ ، فصّلت/۹ .
۲۰ ـ شعراء/۹۷ ـ ۹۸ .
۲۱ ـ یونس/۳۱ .
۲۲ ـ مؤمنون/۸۴ ـ ۸۷ .
۲۳ ـ زمر/۳ .
۲۴ ـ زمر/۳ .
۲۵ ـ رعد/۲ .
۲۶ ـ انبیاء/۲۲ .
۲۷ ـ نازعات/۵ .
۲۸ ـ نساء/۸۰ .
۲۹ ـ نساء / ۶۶ .
۳۰ ـ مائده / ۴۴ .
۳۱ ـ بقره / ۲۵۵ .
۳۲ ـ انبیاء / ۲۸ .
۳۳ ـ آل عمران / ۱۳۵ .
۳۴ ـ نحل/۳۶ .
۳۵ ـ فاتحه/۵ .
۳۶ ـ اسرا/۲۳ .
۳۷ ـ یونس/۱۰۱ .
۳۸ ـ حشر/۲۲ ـ ۱۴ .
۳۹ ـ عنکبوت/۶۲ .
۴۰ ـ ملک/۱۴ .
۴۱ ـ توحید صدوق ، ص ۱۳۷ ، باب ۱۰ ، حدیث ۹ .
۴۲ ـ احزاب/۲۷ .
۴۳ ـ کهف/۴۵ .
۴۴ ـ توحید صدوق ، باب ۹ ، حدیث ۱۵ .
۴۵ ـ توحید صدوق ، ص ۱۳۳ ، باب ۹ ، حدیث ۹ .
۴۶ ـ فرقان/۵۸ .
۴۷ ـ کافى ۱/۱۰۹ .
۴۸ ـ نساء/۱۶۴ .
۴۹ ـ شورى/۵۱ .
۵۰ ـ شورى/۵۱ .
۵۱ ـ کهف/۱۰۹ .
۵۲ ـ نساء/۱۷۱ .
۵۳ ـ نهج البلاغه ، خطبه ۱۸۴ .
۵۴ ـ توحید صدوق ، ص ۲۲۳ ، باب القرآن ما هو ، حدیث ۲ .
۵۵ ـ ص/۲۷ .
۵۶ ـ نهج البلاغه ، خطبه ۱۷۹ .
۵۷ ـ اعراف/۱۴۳ .
۵۸ ـ قیامت/۲۲ ـ ۲۳ .
۵۹ ـ قیامت/۲۳ .
۶۰ ـ قیامت/۲۵ .
۶۱ ـ بقره/۵۵ ، نساء/۱۵۳ .
۶۲ ـ اعراف/۱۴۳ .
۶۳ ـ فتح/۱۰ .
۶۴ ـ بقره/۱۱۵ .
۶۵ ـ هود/۳۷ .
۶۶ ـ طه/۵ .
۶۷ ـ فتح/۱۰ .
۶۸ ـ رحمن/۲۶ .
۶۹ ـ رحمن/۲۷ .
۷۰ ـ یونس/۳ .
۷۱ ـ در این باره به آیات رعد/۲ ، سجده/۴ ، اعراف/۵۴ رجوع شود .
